Nhân Thọ Hoàng thái hậu – Wikipedia tiếng Việt

Hiếu Cung Nhân Hoàng hậu (chữ Hán: 孝恭仁皇后; tiếng Mãn: ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ
ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ
ᡤᠣᠰᡳᠨ
ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ，tiếng Mãn Châu：hiyoošungga gungnecuke gosin hūwangheo，thái thanh：hiyouxungga gungnequke gosin hvwangheo; 28 tháng 4, 1660 - 25 tháng 6 năm 1723) hay còn gọi là Nhân Thọ Hoàng thái hậu (仁壽皇太后), là phi tần của Thanh Thánh Tổ Khang Hy hoàng đế, thân mẫu của Thanh Thế Tông Ung Chính hoàng đế.

Bà chưa bao giờ được phong ngôi Hoàng hậu khi còn sống, chỉ được truy phong ngôi Hoàng hậu khi đã qua đời.

Hiếu Cung hoàng hậu Ô Nhã thị

Hiếu Cung Nhân hoàng hậu sinh ngày 19 tháng 3 (âm lịch), xuất thân từ dòng họ Ô Nhã thị (乌雅氏), lại có thuyết gọi Ngô Nhã thị (吴雅氏), thuộc Mãn Châu Chính Hoàng kỳ. Tuy nhiên, gia tộc bà vốn là Tương Lam kỳ Bao y^[1], một gia tộc thuộc tầng lớp Bao y.

Tằng tổ phụ Ngạch Bách Căn (额柏根), thế cư Cáp Đạt, lại có chỗ nói thế cư Diệp Hách, buổi đầu quốc sơ thì quy thuận, nhập Tương Lam kỳ. Tổ phụ Ngạch Tham (额参), là con trưởng của Ngạch Bách Căn, buổi đầu phò tá Thanh Thái Tông Hoàng Thái Cực, làm chức Thiện Phòng tổng lĩnh (膳房总管)^[2], này vốn là Nội Vụ Phủ bao y (內務府包衣), Thượng tam kỳ Bao y khi đó được gọi như vậy. Về sau ông lập được công danh, chinh chiến Triều Tiên, lại đến Sơn Đông, Tế Nam, công lao hiển hách nên dần thăng Nhất đẳng Đô úy, kiêm nhậm Tá lĩnh, thụ Nam tước tước vị. Phụ thân của bà là Ô Nhã Uy Vũ (乌雅威武), lại có tên khác Ngụy Vũ (魏武), là trưởng tử của Ngạch Tham, đương thời nhậm chức vụ Hộ quân tham lĩnh (護軍參領).

Trong nhà bà còn có người chú Nhạc Sắc (岳色), nguyên nhậm Tư Hộ quan, sau đặc ban chức Kỵ đô úy. Ngoài ra, còn có Tát Mục Cáp Tôn Đạc Bật (萨穆哈孙铎弼), là đường huynh đệ của Uy Vũ, đương thời nhậm Phó Đô ngự sử trong Đô Sát viện, Nội vụ phủ Tổng quản kiêm Tá lĩnh. Em gái gả cho A Linh A, con trai của Át Tất Long và là em cùng mẹ của Hiếu Chiêu Nhân hoàng hậu và Ôn Hi quý phi. Cháu trai (con của em gái), ngay từ dưới thời Khang Hi đã làm đến hàm Chính nhất phẩm Lãnh thị vệ nội đại thần, Hình bộ thượng thư, tước Nhị đẳng công. Về sau, khi bà hiển quý, trở thành Hoàng thái hậu, cả gia đình cũng vinh hiển, cả ông cụ, ông nội và cha bà được Ung Chính Đế phong tước phong Nhất đẳng công (一等公).

Ung Chính Đế vì khuếch trương dòng dõi của Thái hậu, cũng là để tự nâng bản thân, còn tự xưng dòng họ của bà là Bổn triều cựu tộc, sang thế danh gia (Nguyên văn: 本朝旧族, 创世名家), lại ra chỉ dụ tán thưởng:"Ngạch Bách Căn, hệ triều đại cũ tộc, gây dựng sự nghiệp danh gia. Ở Thái Tổ Cao hoàng đế khi, dưỡng dục cấm đình, coi cùng con cháu. Ngạch Tham lịch sự tam triêu, quân công mậu. Ngụy Vũ thiên rất tuấn kiệt, khải sau thừa trước, hậu đức chung linh, đốc sinh thánh mẫu, nghi thêm tuấn trật, lấy hiệp di chương. Đem Ngạch Bách Căn, Ngạch Tham, Ngụy Vũ, đều truy nhất đẳng công. Nhất đẳng công, thừa kế võng thế"^[3]. Ngoài ra bà còn có anh em trai tên Bác Khải (博启), sau kế thừa tước Nhất đẳng công.

Có tổ phụ vốn là Bao y, nên Ô Nhã thị tính ra phải vào Nội vụ phủ làm việc khi còn nhỏ. Như vậy có thể thấy, bà xuất thân cơ bản không cao, nếu không muốn nói là cực kì thấp kém. Vì thế, Ung Chính Đế luôn tích cực truy phong mẫu gia, vì đối với Ung Chính Đế mà nói, mẫu tộc thấp kém là một nỗi khổ, xuất phát từ yêu cầu tuyên truyền chính trị, Ung Chính Đế cần thiết thần thoại chính mình xuất thân.

Năm Khang Hi thứ 12 (1673), tháng giêng, án theo lệ tuyển Bao y tú nữ mỗi năm 1 lần của Nội vụ phủ, Ô Nhã thị lấy thân phận cung nữ mà nhập cung. Năm đó, bà 14 tuổi.

Ô Nhã thị nhập cung, là một chức Quan nữ tử, khi ấy Thanh triều chưa hoàn toàn định rõ cấp bậc như ta thường hay thấy, nên khi ấy Quan nữ tử chưa phải là danh vị tần phi, mà là một dạng cung nữ chuyện phụ trách rót trà. Xuất thân như vậy, thế mà về sau lại có thể được đến Khang Hi Đế sủng ái, vì Khang Hi Đế sinh dục liên tiếp rất nhiều hoàng tự, trở thành một trong những tần phi sinh dục nhiều nhất. Thế thì chắc chắn Ô Nhã thị có chỗ hơn người.

Năm Khang Hi thứ 17 (1678), ngày 30 tháng 10 (âm lịch), cung nhân Ô Nhã thị sinh Tứ Hoàng tử Dận Chân (胤禛). Lúc này Ô Nhã thị chưa có thân phận, nên sau khi đầy tháng thì Khang Hi Đế đem Hoàng tử Dận Chân đưa cho Hiếu Ý Nhân hoàng hậu Đông Giai thị nuôi dưỡng. Một năm sau (1679), ngày 13 tháng 10, Khang Hi Đế tấn phong cung nhân Ô Nhã thị làm Đức tần (德嬪). Do là xuất thân Bao y, Đức tần có địa vị thấp kém nhất trong số các tần phi có tước vị khi ấy.

Năm Khang Hi thứ 20 (1681), ngày 5 tháng 2 (âm lịch), bà sinh ra 1 người con trai nữa tên Dận Tộ. Sang năm sau (1682), ngày 20 tháng 12, Đức tần Ô Nhã thị cùng Huệ tần Na Lạp thị, Vinh tần Mã Giai thị cùng Nghi tần Quách Lạc La thị đồng thời phong Phi vị, do đó Ô Nhã thị được thăng lên Đức phi (德妃). Chủ vị tại Vĩnh Hòa cung (永和宮).

Sách văn rằng:

“	朕惟治本齐家、茂衍六宫之庆。职宜佐内、备资四德之贤。恪恭久效于闺闱。升序用光以纶綍。咨尔德嫔乌雅氏。柔嘉成性。淑慎持躬。动谐珩佩之和、克娴于礼。敬凛夙宵之节、靡懈于勤。兹仰承太皇太后慈谕、以册印、进封尔为德妃。尔其祗膺晋秩、副象服之有加。懋赞坤仪、迓鸿庥之方至。钦哉。 ... Trẫm duy trị bổn tề gia, mậu diễn lục cung chi khánh. Chức nghi tá nội, bị tư tứ đức chi hiền. Khác cung cửu hiệu vu khuê vi. Thăng tự dụng quang dĩ luân phất. Tư nhĩ Đức tần Ô Nhã thị. Nhu gia thành tính, thục thận trì cung. Động hài hành bội chi hòa, khắc nhàn vu lễ. Kính lẫm túc tiêu chi tiết, mĩ giải vu cần. Tư ngưỡng thừa Thái hoàng thái hậu từ dụ, dĩ sách ấn, tiến phong nhĩ vi Đức phi. Nhĩ kỳ chi ưng tấn trật, phó tượng phục chi hữu gia. Mậu tán khôn nghi, nhạ hồng hưu chi phương chí. Khâm tai!	”
— Đức phi Ô Nhã thị sách văn

Năm Khang Hi thứ 21 (1682), ngày 1 tháng 6, sinh Hoàng thất nữ, chết non. Năm thứ 22 (1683), ngày 22 tháng 9, sinh hạ Hoàng cửu nữ, tức Cố Luân Ôn Hiến công chúa. Năm thứ 25 (1686), ngày 24 tháng 4, hạ sinh Hoàng thập nhị nữ, chết non.

Năm Khang Hi thứ 27 (1688), ngày 9 tháng 1 (âm lịch), hạ sinh người con cuối cùng, Tuần Quận vương Dận Trinh, Hoàng tử thứ 14 của Khang Hi Đế.

Năm Khang Hi thứ 61 (1722), Thánh Tổ Khang Hi hoàng đế băng hà. Ung Thân vương Dận Chân lên nối ngôi, tức Thanh Thế Tông Ung Chính Đế. Đức phi Ô Nhã thị được tấn tôn làm Hoàng thái hậu. Ung Chính Đế lên ngôi khi bà đã hơn 60 tuổi, Hoàng đế cực kì hiếu thuận, chuẩn bị làm lễ long trọng mời bà từ Vĩnh Hòa cung đến cung thất dành riêng cho Thái hậu là Ninh Thọ cung (寧壽宮).

Năm Ung Chính nguyên niên (1723), tháng giêng, dâng tôn hiệu Nhân Thọ Hoàng thái hậu (仁壽皇太后)^[4][5]. Sang đầu tháng 2, ra chỉ, truy phong tằng tổ phụ Ngạch Bố Căn, tổ phụ Ngạch Tham cùng phụ Uy Vũ làm Nhất đẳng Công (一等公), các phu nhân đều là Nhất phẩm Phu nhân (公一品夫人), em trai của Hoàng thái hậu là Bạch Khải tập thừa Nhất đẳng Công, kế thừa truyền đời^[6].

Sang ngày 22 tháng 5, Thái hậu bị bệnh, Ung Chính Đế ngày hầu chén thuốc không nghỉ. Tuy nhiên, vào ngày 23 tháng 5 (tức ngày 25 tháng 6 dương lịch), đêm khuya giờ Sửu, Hoàng thái hậu qua đời tại Vĩnh Hòa cung, thọ 64 tuổi. Tử cung của bà đặt tại Ninh Thọ cung, Ung Chính Đế thương cảm mặc đồ trắng cư tang. Sau 3 ngày vật vã, ngày 26 tháng 5, từ cung của bà đem đến Thọ Hoàng điện (壽皇殿).

Sang tháng sau, ngày 20 tháng 6, Tổng lý đại thần các quan hội nghị việc phụng thờ Thái hậu, thêm chữ Nhân là Đế thụy của Khang Hi Đế vào thụy hiệu của Thái hậu, cũng như 3 vị Hoàng hậu trước đó. Các đại thần cùng nghị phối thờ Tứ hậu (Hiếu Thành Nhân hoàng hậu, Hiếu Chiêu Nhân hoàng hậu, Hiếu Ý Nhân hoàng hậu cùng Nhân Thọ Hoàng thái hậu) vào Thánh Tổ miếu, đó là dựa vào lệ có từ thời Tống Thái Tông cùng Tống Chân Tông. Ung Chính Đế ra chỉ dụ: "Hiếu Thành Nhân hoàng hậu là nguyên phối, Hiếu Chiêu Nhân hoàng hậu cùng Hiếu Ý Nhân hoàng hậu kế vị trung cung, Hiếu Cung Thái hậu sinh dục trẫm cung, mẫu nghi thiên hạ. Án theo tiên nho chi lễ: một Nguyên hậu, hai Kế hậu, một Quyển sinh, theo thứ tự song song. Nay mẫu hậu thăng phụ vị thứ, đương đầu tiên phụng Hiếu Thành Nhân hoàng hậu, sau là Hiếu Chiêu Nhân hoàng hậu, Hiếu Ý Nhân hoàng hậu, cuối cùng phụng miếu Hiếu Cung Nhân hoàng hậu. Như thế thứ với cổ lễ phù hợp, mà trẫm tâm cũng an rồi."

Ngày 12 tháng 8, quần thần dâng thụy hiệu là Hiếu Cung Tuyên Huệ Ôn Túc Định Dụ Tán Thiên Thừa Thánh Nhân hoàng hậu (孝恭宣惠溫肅定裕贊天承聖仁皇后)^[7].

Sách văn dâng thụy viết rằng:

“	Hiếu Cung Nhân hoàng hậu triều phục 母仪正位。仁风诞播于八方。壸德流辉。宝训永垂于万世。进徽称于清庙。玉册爰新。议典礼于容台。彤编式焕。钦惟皇妣大行皇太后华渚炳灵。庆都凝瑞。秉含弘之淑性。应地安贞。树雝肃之芳型。俪天作则。赞襄内治。逮埶目御以加恩。辅佐先皇。自宫庭而起化。宽仁夙著。胥食德而饮和。朴素攸崇。务去奢而从俭。荷生成于圣母。诞育藐躬。极尊养于慈闱。未酬厚载。上推崇之号。允谐万国欢心。执谦让之衷。坚却百僚敦请。音容倐隔。恋慕实深。兹当升祔之辰。莫罄显扬之悃。嘉言懿行。永怀至德于坤元。琬刻瑶棱。肃荐明禋于閟寝。谨侲册宝。恭上尊谥曰。孝恭宣惠温肃定裕赞天承圣仁皇后。伏冀默扶景祚。宏衍庆源。启后人绍衣之图。克承克继。导寰宇庞鸿之祉。俾炽俾昌。谨言。宝文曰。孝恭宣惠温肃定裕赞天承圣仁皇后之宝 . . . Mẫu nghi chính vị, nhân phong đản bá vu bát phương. Khổn đức lưu huy, bảo huấn vĩnh thùy vu vạn thế. Tiến huy xưng vu thanh miếu. Ngọc sách viên tân. Nghị điển lễ vu dung đài. Đồng biên thức hoán. Khâm duy Hoàng tỉ Đại Hành hoàng thái hậu, hoa chử bỉnh linh. Khánh đô ngưng thụy, bỉnh hàm hoằng chi thục tính. Ứng địa an trinh. Thụ ung túc chi phương hình. Lệ thiên tác tắc. Tán tương nội trị. Đãi nghệ mục ngự dĩ gia ân. Phụ tá Tiên hoàng. Tự cung đình nhi khởi hóa. Khoan nhân túc trứ. Tư thực đức nhi ẩm hòa. Phác tố du sùng. Vụ khứ xa nhi tòng kiệm. Hà sinh thành vu Thánh mẫu. Đản dục miểu cung. Cực tôn dưỡng vu từ vi. Vị thù hậu tái. Thượng thôi sùng chi hào. Duẫn hài vạn quốc hoan tâm. Chấp khiêm nhượng chi trung. Kiên khước bách liêu đôn thỉnh. Âm dung 倐 cách. Luyến mộ thật thâm. Tư đương thăng phụ chi thần. Mạc khánh hiển dương chi khổn. Gia ngôn ý hành. Vĩnh hoài chí đức vu khôn nguyên. Uyển khắc dao lăng. Túc tiến minh nhân vu bí tẩm. Cẩn dâng sách bảo, cung thượng tôn thụy, viết: Hiếu Cung Tuyên Huệ Ôn Túc Định Dụ Tán Thiên Thừa Thánh Nhân hoàng hậu Phục ký mặc phù cảnh tộ. Hoành diễn khánh nguyên. Khải hậu nhân thiệu y chi đồ. Khắc thừa khắc kế. Đạo hoàn vũ bàng hồng chi chỉ. Tỉ sí tỉ xương. Cẩn ngôn! Sách bảo viết, Hiếu Cung Tuyên Huệ Ôn Túc Định Dụ Tán Thiên Thừa Thánh Nhân hoàng hậu chi bảo.	”
— Hiếu Cung Nhân hoàng hậu sách thụy văn

Ngày 1 tháng 9 cùng năm, hợp táng cùng Khang Hi Đế và 3 vị Tiên hậu ở Cảnh lăng (景陵), thuộc Thanh Đông lăng ở Tuân Hóa. Cùng ngày, thăng phụ Thái Miếu. Qua các đời con cháu Càn Long, Gia Khánh, thụy hiệu đầy đủ của bà là: Hiếu Cung Tuyên Huệ Ôn Túc Định Dụ Từ Thuần Khâm Mục Tán Thiên Thừa Thánh Nhân Hoàng hậu (孝恭宣惠溫肅定裕慈純欽穆贊天承聖仁皇后).

1. Hoàng tứ tử Dận Chân [胤禛], tức Thanh Thế Tông Ung Chính hoàng đế.


2. Hoàng lục tử Dận Tộ [胤祚; 1680 – 1685].


3. Hoàng thất nữ, chết non.


4. Cố Luân Ôn Hiến công chúa [固倫溫憲公主; 22 tháng 9, 1683 – tháng 7, 1702], Hoàng cửu nữ, sơ phong Hòa Thạc công chúa, từ nhỏ do Hiếu Huệ Chương Hoàng hậu nuôi dưỡng. Năm Khang Hi thứ 39 (1700), hạ giá Thuấn An Nhan (舜安颜), là cháu nội của Đông Quốc Duy, cháu gọi Hiếu Ý Nhân hoàng hậu bằng cô. Ung Chính Đế truy tặng làm Cố Luân công chúa.


5. Hoàng thập nhị nữ, chết non.


6. Tuân Cần Quận vương Dận Đề [恂勤郡王胤禵; 1688 - 1755].

1. ^ 《通志》佐领编核时记载：“康熙六十一年十一月十七日，奉旨将镶蓝旗包衣佐领内太后之亲族及阿萨纳佐领内太后之亲族，合编一佐领，以一等公散秩大臣舅舅伯起管理。”【《八旗通志》卷4】康熙六十一年十一月十七日是康熙帝逝后第四天，“旨”中所说太后应指雍正母孝恭，而“一等公散秩大臣舅舅伯起”正是孝恭之弟博启。因此，旨中所说“镶蓝旗包衣佐领内太后之亲族”即孝恭之亲族。
   


2. ^ 八旗通志?正黄旗满洲世职大臣卷: 额参，满洲正黄旗人，姓吴雅氏，世居叶赫地方，初任布达衣大（即膳房总管），累擢至内大臣（正一品）。
   


3. ^ Nguyên văn:“额柏根，系本朝旧族，创业名家。在太祖高皇帝时，抚育禁庭，视同子侄。额参历事三朝，军功懋著。魏武天挺俊杰，启后承先，厚德钟灵，笃生圣母，宜加峻秩，以协彝章。将额柏根、额参、魏武，俱追一等公。一等公，世袭罔替。”
   


4. ^ 清实录雍正朝实录-雍正实录卷之三: 雍正元年。癸卯。春。正月。壬寅。谕总理事务王大臣等。母后诞育朕躬。缵承大统。谨考彝章。请上尊号。母后以皇考梓宫。奉移山陵之事未毕。不忍即受尊称。前据王大臣等、合词虔请。敬上仁寿皇太后尊号。盛德谦光。屡辞不允。诸王大臣援引旧典。恳求再三。始蒙慈允。今恭上册宝典礼。亟应举行。母后圣意。仍欲迟迟。朕复再四陈恳。未蒙许允。见今山陵之期已近。尊崇大典。言□耴吉何时。总理事务王大臣、会同礼部九卿、确议具奏
   


5. ^ 清实录雍正朝实录-雍正实录卷之三: 雍正元年。癸卯。春。正月。乙巳。总理事务王大臣、会同礼部九卿。遵旨议奏。臣等谨考典章。恭上仁寿皇太后尊号。伏承懿旨。以圣祖仁皇帝梓宫奉移山陵之事未毕。屡辞不允。臣等众吁恳求。始荷允行。今恭上册宝典礼。皇太后仍欲迟迟。仰见圣德谦光。追念先皇诚敬哀慕之心。至真至切。从古未有。臣等窃思尊上崇称。圣王之盛轨。恪遵慈谕。大孝之至情。况值圣祖仁皇帝梓宫奉移山陵在迩。谨俟事毕之后。恭上皇太后册宝典礼。吉期交与钦天监选择举行。得旨、是
   


6. ^ 清实录雍正朝实录: 雍正元年。癸卯。二月。癸丑。追封仁寿皇太后曾祖额布根、祖一等阿思哈尼哈番兼佐领额参、父护军参领卫武、俱为一等公。妻、俱为公一品夫人。并命卫武子白启、袭封一等公。世袭罔替
   


7. ^ 清实录雍正朝实录-雍正实录卷之十: 庚申。恭上大行皇太后尊谥礼成。颁诏天下。诏曰。朕惟国之盛典。报本莫重于尊亲。礼之大经。易名实垂于永世。盖恩深顾复。斯必著其徽称。惟事极推崇。爰有资乎显号。彝章攸在。简册具存。钦惟皇妣大行仁寿皇太后端庄恭俭。和惠柔明。仁孝本乎天资。静专同乎坤载。夙事皇考。懋著壸仪。诞育藐躬。备隆母道。劬劳鞠育。恩殚弱龄。谆复命提。诲周成立。宽仁逮下。厚泽洽于宫庭。谦约持身。盛德孚于禁掖。及朕祗承丕业。绍缵皇基。每因定省之辰。时切忧勤之儆。慈敷中外。化及家邦。方期合四海之欢心。永以奉慈闱之孝养。夫何遽昇仙驭。莫逮瞻依。追感方深。衔哀何极。惟藉鸿名之荐。少伸孺慕之诚。是用稽考礼文。恪遵旧典。祗告天地宗庙社稷。于雍正元年八月十二日、率诸王贝勒大臣、文武群臣、恭奉册宝。上尊谥曰。孝恭宣惠温肃定裕赞天承圣仁皇后。既展追崇之大义。当推教孝之宏仁。于戏、至德弘恩。岂揄扬之可尽。隆名焕号。尚昭显于无穷。布告万方。咸使知悉
   

• Hummel, Arthur William, ed. Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912). 2 vols. Washington: United States Government Printing Office, 1943.


• Daily Life in the Forbidden City, Wan Yi, Wang Shuqing, Lu Yanzhen ISBN 0-670-81164-5


• Draft history of the Qing dynasty《清史稿》卷二百十四．列傳一．后妃傳．聖祖孝恭仁皇后.


• Passionate women: female suicide in late imperial China. Paul S. Ropp,Paola Zamperini,Harriet Thelma Zurndorfer. ISBN 90-04-12018-1, ISBN 978-90-04-12018-1.

Hoàng hậu nhà Thanh Hoàng hậu truy phong Chính thất của hoàng đế Các sinh mẫu của hoàng đế Chú thích: #Bị phế khi còn sống hay bị tước tư cách hoàng hậu vào các đời sau.